09 พ.ย. ก่อนเลือกกลไก ลองถามว่าผู้เล่นยังขาดอะไร

เวลาเริ่มออกแบบเกมเพื่อการเรียนรู้ เรามักมีหัวข้ออยู่ในใจแล้วครับ บางคนอยากทำเกมเรื่องการเงิน บางคนอยากชวนคุยเรื่องสิ่งแวดล้อม หรืออยากให้ผู้เล่นเข้าใจความท้าทายของการทำงานร่วมกัน

พอมีหัวข้อแล้ว คำถามที่ตามมาอย่างรวดเร็วมักเป็น “จะใช้การ์ดหรือกระดานดี?” หรือ “เกมนี้ควรมีกลไกอะไร?” คำถามเหล่านี้สนุกและสำคัญครับ แต่ก่อนจะไปถึงตรงนั้น ผมอยากชวนลองหยุดอยู่กับผู้เล่นอีกนิด

ถ้าคนคนหนึ่งยังไม่เข้าใจเรื่องนี้ หรือยังทำสิ่งนี้ได้ไม่เต็มที่ เขากำลังขาดอะไรอยู่?

คำตอบอาจไม่ใช่เพียง “ขาดความรู้” ครับ บางครั้งคนมีข้อมูลอยู่แล้ว แต่ยังไม่เคยต้องตัดสินใจในสถานการณ์ที่มีข้อจำกัดจริง บางครั้งเขาเคยเจอเหตุการณ์มาแล้ว แต่ยังไม่เห็นว่าแต่ละทางเลือกส่งผลต่อคนอื่นอย่างไร และบางครั้งเขาอาจมีคำตอบที่คุ้นเคยอยู่แล้ว แต่ยังไม่เคยลองมองผ่านบทบาทของคนอีกฝ่าย

การแยกความต่างเหล่านี้ช่วยให้เราออกแบบประสบการณ์ได้ตรงขึ้น เพราะเกมที่ชวนให้ผู้เล่น “จำข้อมูล” อาจต้องทำงานต่างจากเกมที่ชวนให้เขา “ตัดสินใจภายใต้ข้อจำกัด” หรือ “เห็นผลกระทบที่เชื่อมโยงกัน” แม้ทั้งสามเกมจะพูดเรื่องเดียวกันก็ตาม

ลองเปลี่ยนหัวข้อให้เป็นสถานการณ์

สมมติว่าเราอยากชวนทีมคุยเรื่องการจัดลำดับงาน แทนที่จะเริ่มด้วยคำถามว่า “วิธีจัดลำดับงานที่ดีคืออะไร” เราอาจลองสร้างสถานการณ์ง่าย ๆ ขึ้นมาก่อน:

ทีมหนึ่งมีเวลาจำกัด และมีงานสองอย่างที่ต่างก็ดูเร่งด่วน งานแรกช่วยแก้ปัญหาที่เห็นผลทันที แต่อาจเลื่อนปัญหาอีกเรื่องออกไป งานที่สองช่วยเตรียมรับปัญหาในอนาคต แต่ถ้าเลือกทำตอนนี้ ทีมจะต้องบอกใครบางคนให้รอ

ผู้เล่นต้องตกลงกันว่าจะเลือกงานใดก่อน พร้อมอธิบายว่าตัดสินใจจากข้อมูลอะไร และยอมรับความเสี่ยงใดไว้ จากนั้นผู้จัดกิจกรรมค่อยเพิ่มข้อมูลอีกชิ้น เช่น ทรัพยากรที่ใช้จริงมากกว่าที่คิด หรือผู้ได้รับผลกระทบมีความต้องการต่างจากที่ทีมคาดไว้ แล้วชวนถามว่าพวกเขาจะเปลี่ยนการตัดสินใจหรือไม่

ตัวอย่างนี้เป็น สถานการณ์สมมติ เพื่อช่วยคิดครับ ยังไม่ใช่เกมที่ผ่านการทดสอบ และไม่ได้หมายความว่าการเล่นครั้งเดียวจะทำให้ทีมจัดลำดับงานดีขึ้น สิ่งที่เราพอเริ่มสังเกตได้คือ ผู้เล่นใช้เหตุผลอะไร ใครมีโอกาสเสนอความเห็น และพวกเขามองเห็นสิ่งที่ต้องแลกจากแต่ละทางเลือกหรือไม่

แบบฝึก 4 คำถามก่อนเลือกกลไก

ถ้าคุณกำลังเริ่มจากหัวข้อหนึ่ง ลองเขียนคำตอบสั้น ๆ ในกระดาษหนึ่งแผ่นครับ:

1. เรื่องที่อยากชวนเรียนรู้คืออะไร? ระบุให้แคบพอที่จะออกแบบสถานการณ์หนึ่งได้ เช่น “การเลือกใช้เงินเมื่อมีความจำเป็นหลายอย่าง” แทนคำกว้าง ๆ ว่า “การเงิน”

2. ผู้เล่นยังขาดอะไร? เป็นข้อมูล ประสบการณ์ทดลองตัดสินใจ หรือโอกาสเห็นมุมมองอื่น? ถ้ายังไม่รู้ ให้ถือเป็นข้อสันนิษฐานที่ต้องไปถามหรือสังเกตผู้เล่น

3. ผู้เล่นจะได้ทำอะไร? ลองใช้คำกริยาที่มองเห็นได้ เช่น เลือก ต่อรอง วางแผน อธิบายเหตุผล หรือเปรียบเทียบผล แทนคำกว้าง ๆ ว่า “เรียนรู้”

4. จะรู้ได้อย่างไรว่ามีประเด็นให้คุยต่อ? กำหนดสิ่งที่จะสังเกตและคำถามหลังเล่น เช่น “อะไรทำให้เปลี่ยนใจ?” หรือ “ใครได้รับผลจากการตัดสินใจนี้?”

เมื่อมีคำตอบคร่าว ๆ แล้ว ค่อยเลือกว่าการ์ด กระดาน การเล่าเรื่อง หรือการพูดคุยแบบใดจะช่วยให้สถานการณ์นี้เกิดขึ้นได้ กติกาแรกยังไม่ต้องสมบูรณ์ครับ ขอเพียงทำให้ผู้เล่นได้เผชิญทางเลือกที่เราตั้งใจ แล้วลองดูว่ามีอะไรเกิดขึ้นจริง

แล้วจะรู้ได้อย่างไรว่าต้องกลับไปแก้โจทย์?

ตอนทดลอง ลองสังเกตว่า ผู้เล่นมีทางเลือกที่ต่างกันจริงหรือไม่ แต่ละทางมีสิ่งที่ได้และสิ่งที่ต้องยอมเสียหรือเปล่า และผู้เล่นพอมีข้อมูลให้ตัดสินใจหรือกำลังเดาคำตอบที่ผู้ออกแบบซ่อนไว้

ถ้าทุกคนเลือกเหมือนกันทันทีเพราะอีกทางไม่มีเหตุผลให้เลือก เราอาจต้องเพิ่มความน่าสนใจของทางเลือก ถ้าการตัดสินใจไม่มีผลต่อสิ่งที่เกิดขึ้น ผู้เล่นก็อาจไม่มีเหตุให้กลับมาทบทวน ส่วนถ้าเกมสนุกมากแต่ไม่มีเวลาคุยหลังเล่น เราอาจพลาดโอกาสเชื่อมประสบการณ์ในเกมกับบริบทจริง

คำถามหลังเล่นไม่จำเป็นต้องมีคำตอบเดียว ลองเริ่มจาก “ตอนนั้นคุณเห็นทางเลือกอะไรบ้าง?” แล้วค่อยถามต่อว่า “หากเจอสถานการณ์คล้ายกันในห้องเรียนหรือที่ทำงาน สิ่งไหนอาจเหมือนหรือต่างจากในเกม?” การเชื่อมไปสู่ชีวิตจริงเป็นบทสนทนาที่ต้องช่วยกันสำรวจ ไม่ใช่สิ่งที่เราควรสรุปแทนผู้เล่นครับ

หากกำลังติดโจทย์ของตัวเอง หรืออยากแลกเปลี่ยนประเด็นอื่น ๆ แวะคุยกันใน กลุ่ม Magic Casters ได้ครับ