ประเภทงาน: Serious Game / Financial & Tax Literacy
ประเด็นการเรียนรู้: การเงินส่วนบุคคลและภาษีบุคคลธรรมดา
กลุ่มเป้าหมาย: คนวัยเริ่มทำงาน เยาวชน และผู้เข้าอบรม
บทบาทของ WoL: ออกแบบเกม พัฒนากติกา และประสานการผลิต
Key Takeaways
- ‘Rich Man Game เส้นทางเศรษฐี’ คือบอร์ดเกมจำลองเส้นทางการเงินของคนวัยเริ่มทำงาน ผู้เล่นเริ่มต้นจากจุดเดียวกันในฐานะ First Jobber และค่อยๆ สร้างตัวผ่านการตัดสินใจด้านรายได้ การใช้จ่าย และภาษี
- ความแตกต่างของเกมนี้คือไม่ได้โฟกัสแค่ ‘ต้องรวยกว่าคนอื่นให้ได้’ แต่เน้นการบริหารการเงินและภาษีอย่างมีประสิทธิภาพ เพื่อสะท้อนชีวิตจริงในระบบเศรษฐกิจยุคใหม่
- จุดเริ่มต้นของเกมมาจากความตั้งใจของกรมสรรพากรที่จะพัฒนาสื่อการเรียนรู้ด้านภาษี โดยมี Wizards of Learning เป็นผู้ออกแบบ โดยได้รับคำปรึกษาจาก ผศ.ดร.ยุทธนา ศรีสวัสดิ์ ผู้เชี่ยวชาญด้านภาษี
- โครงสร้างเกมอิงตามไทม์ไลน์ภาษีจริงเพื่อช่วยให้ผู้เล่นเข้าใจวงจรภาษีได้อย่างเป็นรูปธรรม
- นอกจากการแข่งขันเพื่อความมั่งคั่ง เกมยังเน้นสื่อสารให้ผู้เล่นเข้าใจว่า การตัดสินใจทางการเงินของแต่ละคนมีผลต่อทั้งตัวเองและภาพรวมของสังคม
เกี่ยวกับเกม
About
เดาได้ไม่ยากจากชื่อเกม ‘Rich Man Game เส้นทางเศรษฐี’ นี่คือบอร์ดเกมแนวแข่งกันรวยทำนองเดียวกับเกมเศรษฐี (Monopoly) แต่ความพิเศษคือเกมนี้เลือกจำลองเส้นทางของคนวัยหนุ่มสาวที่กำลังก้าวเข้าสู่โลกการทำงาน ผู้เล่นทุกคนจะเริ่มต้นจากจุดเดียวกันในฐานะ First Jobber ที่เพิ่งเริ่มสร้างตัว เซ็ตติ้งเกมส่วนนี้ได้รับแรงบันดาลใจมาจากวงจรชีวิตจริงๆ ของประชากรโลกสมัยใหม่ ซึ่งล้วนต้องเข้าไปข้องเกี่ยวกับเรื่องการเงิน การลงทุน และภาษี มากขึ้นเมื่อกลายมาเป็นฟันเฟืองของระบบเศรษฐกิจอย่างเต็มตัว
Rich Man Game เน้นใช้ทั้งทักษะการตัดสินใจและทักษะการวางกลยุทธ์การเงิน นอกจากการสร้างรายได้และพัฒนาคุณภาพชีวิตแล้ว เป้าหมายของเกมคือการบริหารทรัพย์สินและภาษีให้มีประสิทธิภาพมากที่สุด เพื่อก้าวสู่ความมั่งคั่งภายในระยะเวลาจบเกม ซึ่งเท่ากับประมาณ 4 ปี
ในปี 2020 ช่วงที่ทีม WoL กำลังออกแบบเกม เป็นช่วงเวลาคาบเกี่ยวกับสถานการณ์การระบาดของโควิด-19 รูปแบบการทำงานของผู้คนเปลี่ยนแปลงไปอย่างมีนัยสำคัญในช่วงนี้ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การมาถึงของเศรษฐกิจฟรีแลนซ์ ผู้คนจำนวนมากเริ่มออกจากระบบงานประจำ บ้างก็ทำงานหลายทางควบคู่กันไป จึงเริ่มเกิดบทสนทนาเรื่องรูปแบบการจัดการรายได้และภาษีที่ต่างไปจากเดิมตามมา
เพื่อสะท้อนภูมิทัศน์ทางเศรษฐกิจที่เปลี่ยนไปนี้ ผู้เล่นในเกมจะสามารถจับสลากสุ่มเส้นทางอาชีพได้ 3 ประเภทด้วยกัน ได้แก่
- งานประจำ
- ฟรีแลนซ์
- ค้าขาย
แต่ละเส้นทางมีทั้งโอกาสและความเสี่ยงแตกต่างกัน นอกจากนี้ ในขณะที่เล่นผู้เล่นยังต้องเผชิญกับสถานการณ์ต่างๆ ที่เกิดขึ้นในแต่ละปีซึ่งอาจส่งผลต่อรายได้ เช่น โรคระบาด โอกาสพัฒนาทักษะ หรือโอกาสในการทำงาน และทุกการตัดสินใจในแต่ละช่วงของเกมล้วนมีผลต่อความก้าวหน้าในระยะยาว
นอกจากการสร้างรายได้และบริหารค่าใช้จ่ายแล้ว เกมยังสะท้อนบทบาทของภาษีในระบบเศรษฐกิจ ผู้เล่นทุกคนต้องจ่ายภาษีตามรายได้ของตน และเงินภาษีเหล่านี้จะถูกนำไปใช้แก้ไขสถานการณ์และปัญหาที่เกิดขึ้นในประเทศตลอดการเล่น เกมจึงไม่ได้เป็นเพียงการแข่งขันเพื่อความร่ำรวยเท่านั้น แต่ยังชี้ชวนให้ผู้เล่นทำความเข้าใจความสำคัญของภาษี โดยเชื่อมโยงชีวิตของประชาชนกับการพัฒนาสังคมโดยรวม
ที่มา
Background
ในปี 2020 กองบริหารภาษีธุรกิจขนาดกลางและขนาดเล็ก กรมสรรพากร มีแนวคิดและความต้องการที่จะผลิตสื่อการเรียนรู้ด้านภาษีขึ้น เพื่อนำมาใช้ในการฝึกอบรมตามสำนักงานสรรพากรศูนย์ต่างๆ ทั่วประเทศ ทีม Wizards of Learning ในฐานะผู้ออกแบบสื่อการเรียนรู้ จึงได้รับการติดต่อให้เข้ามาพัฒนาเกม อย่างไรก็ตาม เนื่องจากเป็นเนื้อหาเกี่ยวข้องกับการเงินและภาษีอากรซึ่งมีความเฉพาะทางสูง เราจึงจำเป็นต้องอาศัยองค์ความรู้เพิ่มเติมจากผู้เชี่ยวชาญ
บทบาทดังกล่าวถูกเติมเต็มโดย ผศ.ดร.ยุทธนา ศรีสวัสดิ์ หรือ ‘อาจารย์มิก’ ซีอีโอผู้ก่อตั้งแอปพลิเคชันคำนวณภาษี iTAX นักวิชาการด้านกฎหมายภาษีอากร และรองคณบดีคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยสยาม Rich Man Game เกิดขึ้นได้ส่วนหนึ่งเพราะเขาเข้ามามีส่วนสำคัญในการให้คำปรึกษาเรื่องแนวทางการสื่อสาร ด้วยความสนใจในประเด็นการจัดเก็บและการใช้จ่ายภาษีของรัฐ ประกอบกับความเชี่ยวชาญเชิงวิชาการของอาจารย์มิก ประเด็นเหล่านี้จึงถูกสอดแทรกเอาไว้ในเกมด้วย
แก่นของเกม
Key Messages
หนึ่ง Pain Point ที่ทุกคนในทีม WoL ได้รับการย้ำเตือนอยู่เสมอคือภาพจำที่คนทั่วไปมีต่อภาษี นั่นคือเข้าใจยาก ซับซ้อน และไกลตัว โดยเฉพาะในสายตาของผู้มีรายได้ไม่ถึงเกณฑ์เสียภาษี ฉะนั้น โจทย์แรกที่อยู่ในใจเราคือ จะสื่อสารเรื่องภาษีอย่างไรให้น่าค้นหา นำมาสู่ที่มาของไอเดียที่จะใช้โครงสร้างเกมเป็นเกมเศรษฐี ซึ่งเป็น ‘ทางเข้า’ ที่น่าดึงดูดใจกว่ามาก เมื่อเทียบกับการสร้างเกมสอนคำนวณภาษีไปเลยแบบทื่อๆ
โจทย์อีกข้อที่ทีม WoL ได้รับจากทางกรมสรรพากรโดยตรง คือการนำเสนอบทบาทของเงินภาษีในประเทศไทย เมสเซจหลักที่เราหวังว่าผู้เล่นจะได้รับหลังเล่นเกมจบ คือเงินภาษีถูกนำไปใช้จ่ายเพื่อดูแลความเป็นอยู่ของประชาชนและทำให้ประเทศดีขึ้นจริง ผ่านวิธีการต่างๆ ไม่ว่าจะเป็น
- มาตรการช่วยเหลือในช่วงโรคระบาด
- โครงการอุดหนุนเกษตรกรเมื่อเกิดภัยแล้ง
- สวัสดิการอินเทอร์เน็ตฟรีถ้วนหน้า
ฯลฯ
โดยการจัดสรรงบไปใช้กับโครงการเหล่านี้จะเกิดขึ้นล้อไปกับ ‘การ์ดสถานการณ์’ ที่จั่วได้ในแต่ละปี ที่สำคัญคือจะดำเนินการสำเร็จหรือไม่สำเร็จก็ขึ้นอยู่กับปริมาณเงินภาษีคงคลังที่จัดเก็บมาจากผู้เล่นด้วย หากปริมาณเงินมีอยู่ไม่พอจะไม่สามารถดำเนินการได้ ซึ่งก็จะส่งผลกระทบกับผู้เล่นแต่ละคนแตกต่างกันไป ขึ้นอยู่กับสายอาชีพ
หากอยากรู้จักแนวทางการออกแบบเกมของทีมมากขึ้น สามารถอ่านได้ที่ Boardgame Service ซึ่งอธิบายกระบวนการทำงานของ Wizards of Learning ตั้งแต่การตีโจทย์จนถึงการพัฒนาเกมเพื่อใช้งานจริง
โครงสร้างและการออกแบบเกม
Game Design and Structure
เนื่องจากเป็นเกมที่มีวัยทำงานเป็นกลุ่มเป้าหมาย จึงกำหนดสไตล์อาร์ตเวิร์กให้เน้นความมินิมอล เพื่อสร้างความรู้สึกถึงความเรียบง่าย คุ้นเคย ไม่ซับซ้อน ในด้านวิชวล ทีม WoL ได้ อาทิตยา อาศนะ มาออกแบบตัวละคร และกรัณยกฤษฎ ภาวิศกุล มาออกแบบการ์ดและธนบัตร
ดังที่กล่าวถึงไปแล้วข้างต้น ผู้เล่นจะสามารถเลือกประกอบอาชีพได้สูงสุด 2 อย่าง จาก 3 รูปแบบอาชีพที่เกมมีให้ โดยได้ตามความเหมาะสมกับทักษะที่ตนเองมี แน่นอน แต่ละอาชีพมาพร้อมเงื่อนไขด้านรายได้ รายจ่าย และภาระทางภาษีที่แตกต่างกัน ส่งผลให้ผู้เล่นต้องปรับกลยุทธ์ให้เข้ากับเส้นทางอาชีพของตนเอง เช่น การเลือกเก็บ ‘การ์ดทักษะ’ หรือการขยับ ‘หมากรายได้’ ในจังหวะที่เหมาะสม ไม่ช้าไม่เร็วเกินไป
ในเชิงโครงสร้าง เกมถูกออกแบบให้สอดคล้องกับไทม์ไลน์ทางภาษีในชีวิตจริง เพื่อสร้างความเข้าใจเชิงระบบให้กับผู้เล่น เช่น
- เดือนเมษายน-พฤศจิกายน: ใช้จ่ายและวางแผนการเงิน
- เดือนธันวาคม: ใช้สิทธิ์ลดหย่อนภายในสิ้นปี
- เดือนมกราคม-มีนาคม (ปีถัดไป): ยื่นและชำระภาษี
โครงสร้างลักษณะนี้ช่วยให้ผู้เล่นมองเห็นภาพรวมของวงจรภาษีได้อย่างเป็นรูปธรรม แม้จะมีตารางคำนวณภาษีให้ใช้ทดลองคำนวณระหว่างเกมด้วย แต่ไม่ได้มีกฎบังคับให้ผู้เล่นทุกคนต้องคำนวณอย่างเคร่งครัด เพื่อคงความลื่นไหลไปพร้อมๆ กับลดแรงต้านด้านทัศนคติต่อความรู้ด้านภาษีของผู้เล่น
บทเรียนและผลกระทบ
Learning and Impact
มีการนำ Rich Man Game ไปทดลองเล่นในหลากหลายบริบท แม้จะยังไม่ได้มีการวิจัยเชิงลึก แต่ทีม WoL ได้เรียนรู้ know-how ว่าด้วยการจัดกิจกรรมด้วยบอร์ดเกมหลายข้อ จากการสังเกตการณ์และบันทึกผลจากการเล่น
ประการแรก ความยาวของเกมที่ประมาณ 40 นาที กลายเป็นทั้งจุดเด่นและข้อจำกัดในบริบทของการออกบูธ เกมสามารถรองรับการทดลองเล่นได้เพียง 2-3 รอบต่อการออกบูธหนึ่งครั้ง ทำให้เข้าถึงผู้เล่นได้จำกัด ต่างกับ session เฉพาะอย่างเวิร์กช็อปด้านการเงินและภาษี ซึ่งนำผู้เล่นกลุ่มตัวอย่างที่มีความสนใจในหัวข้อนี้อยู่แล้วมาร่วมการทดลอง
อีกหนึ่งปัจจัยสำคัญที่ไม่กล่าวถึงไม่ได้คือช่วงวัยของผู้เล่น แม้เกมมีกลุ่มเป้าหมายหลักเป็นผู้ใหญ่ แต่ผู้เล่นวัยเด็กตอบสนองต่อเกมอย่างเป็นธรรมชาติกว่าอย่างมีนัยสำคัญ เช่น แสดงความตื่นเต้นที่สามารถสร้างรายได้ หรือเปิดใจลองผิดลองถูกไปกับผู้บรรยายเกม แน่นอนว่าเด็กๆ อาจมีแรงต้านบ้างเล็กน้อยเมื่อเจอกติกาที่ซับซ้อน แต่วิธีที่ได้ผลชะงัดคือให้ลดการอธิบายลง แล้วเน้นการเรียนรู้ผ่านการลองเล่น หรือ ‘learning by doing’
ในขณะที่ผู้เล่นวัยผู้ใหญ่ซึ่งเป็นผู้เล่นกลุ่มเป้าหมากลับมีแนวโน้มจะใช้เวลามากกว่าในการปรับตัวเข้ากับเกม ปัจจัยหลักคือธรรมชาติของวัยที่กลัวทำผิดกติกาหรือกลัวตัดสินใจพลาดมากกว่าเด็กๆ ดังนั้น เมื่อทดลองเล่นกับผู้ใหญ่ ทีมจึงต้องอาศัยวิธีอธิบายประกอบการเล่นแต่ละขั้นตอนควบคู่ไปด้วยเป็นระยะ
คุณค่าในระยะยาว
Long-term Value
ความน่าสนใจอีกประการของกระบวนการผลิตครั้งนี้ คือ เรื่องของกระดาษที่ทีมเราเลือกใช้ Rich Man Game ถือเป็นหนึ่งในบอร์ดเกมสัญชาติไทยเกมแรกๆ ที่เลือกพิมพ์ด้วย ‘กระดาษลินิน’ ซึ่งในช่วงปี 2020 ที่กำลังดำเนินการผลิตนั้น เป็นวัสดุยังไม่แพร่หลายในอุตสาหกรรมโรงพิมพ์ของไทยนัก
แม้ระหว่างทางจะพบกับข้อจำกัดและอุปสรรคเล็กๆ น้อยๆ แต่เมื่อหาทางออกให้สามารถใช้วัสดุที่ตั้งใจเอาไว้ได้ การทดลองครั้งนั้นไม่เพียงยกระดับคุณภาพประสบการณ์ในการเล่นเกม Rich Man Game แต่ยังสะท้อนถึงความตั้งใจของทีมในการผลักดันมาตรฐานและความเป็นไปได้ใหม่ๆ ในการผลิตสื่อการเรียนรู้
สำหรับผลงานอื่นของทีมที่เกี่ยวข้องกับการเรียนรู้เรื่องการเงินและเกมสำหรับผู้เล่นทั่วไป สามารถดูต่อได้ที่ Wishlist Financial Board Game และสำรวจผลงานเพิ่มเติมได้ใน Portfolio ของ WoL
วิธีเล่น Richman Game YouTube: วิธีเล่น Richman Game – เส้นทางเศรษฐี How to Play
ดูอีกหนึ่งผลงานที่ WoL ใช้บอร์ดเกมเพื่อสื่อสารประเด็นสาธารณะใน [Local Election บอร์ดเกมเลือกตั้งท้องถิ่น]
คณะผู้จัดทำ
Contributors
ปีที่ผลิต: 2020
พัฒนาและประสานงานการผลิต: Wizards of Learning
ร่วมผลิตและพัฒนา : กองบริหารภาษีธุรกิจขนาดกลางและขนาดเล็ก กรมสรรพากร
ร่วมออกแบบและให้คำปรึกษา: ผศ.ดร.ยุทธนา ศรีสวัสดิ์
บรรณาธิการ: กองบริหารภาษีธุรกิจขนาดกลางและขนาดเล็ก กรมสรรพากร
ออกแบบกติกาเกม: พีรัช ษรานุรักษ์
ออกแบบอุปกรณ์เกม: กรัณยกฤษฎ ภาวิศกุล
ออกแบบตัวละคร: อาทิตยา อาศนะ
หากคุณกำลังมองหาทีมออกแบบบอร์ดเกมหรือสื่อการเรียนรู้สำหรับองค์กร หน่วยงาน หรือโครงการสาธารณะ สามารถดูรายละเอียดบริการได้ที่ Boardgame Service หรือ ติดต่อทีม WoL ได้ที่นี่
No Comments